Bu olay, yalnızca “güvenlik zafiyeti” veya “idari ihmal” olarak değil; hayvanların yaşam hakkını ve özgürlüğünü yok sayan yapısal bir hukuksuzluk olarak değerlendirilmelidir.

Geçtiğimiz günlerde Antalya’nın Manavgat ilçesinde yaşanan trajik olay, ülkemizdeki hayvanat bahçelerinin neden acilen kapatılması gerektiğini bir kez daha ve acı biçimde gözler önüne sermiştir. Manavgat’taki özel bir hayvanat bahçesinde bulunan bir aslan, kafesinden kaçarak tesisten dışarı çıkmış; ardından “güvenlik” gerekçesiyle öldürülmüş, yani itlaf edilmiştir. Olay sonrası söz konusu hayvanat bahçesi mühürlenmiştir.

Ancak kamuoyunun sorması gereken asıl soru şudur: Bu aslan neden oradaydı? Bir aslanın öldürülmesiyle sonuçlanan bu olay, yalnızca “güvenlik zafiyeti” veya “idari ihmal” olarak değil; hayvanların yaşam hakkını ve özgürlüğünü yok sayan yapısal bir hukuksuzluk olarak değerlendirilmelidir.

1. Hayvanların Hukuki Statüsü ve Yaşam Hakkı

Türkiye’de hayvanlar, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu uyarınca “mal” statüsünden sıyrılmaya çalışılmış ve “duyarlı canlılar” olarak tanımlanmıştır. Bu önemli bir gelişme olmakla birlikte, hâlen hayvanların temel haklarını garanti altına alan bir “hayvan hakları yasası” henüz yürürlüğe girmemiştir.

Ancak gelişen içtihatlar ve evrensel insan hakları belgeleri ile birlikte yorumlandığında, hayvanların da yaşam hakkı, özgürlük hakkı ve türüne uygun yaşama hakkı gibi temel haklara sahip olduğu kabul edilmelidir. Hayvanat bahçeleri ise bu hakların tümünü ihlal etmektedir. Zira bir hayvanı doğal yaşam alanından koparıp sınırlı, yapay bir alanda ömür boyu tutmak, onu özgürlüğünden mahrum etmek anlamına gelir ki bu, açıkça bir hak ihlalidir.

 2. Gözetleme ve Hapsedilme Kültürü

Hayvanat bahçeleri tarihsel olarak sömürgecilik ile iç içe gelişmiş yapılardır. “Egzotik” olanı sergilemek, güç gösterisi yapmak amacıyla kurulmuş bu kurumlar, hayvanların nesneleştirilmesine ve birer “gösteri objesi”ne indirgenmesine neden olmuştur. Modern etik, bu yaklaşımı kesin olarak reddeder. Hayvanlar, bizim eğlencemiz, merakımız veya pedagojik hedeflerimiz uğruna mahkûm edilecek varlıklar değildir.

3. Hayvan Refahı Yerine Hayvan Hakları Perspektifi

Hayvanat bahçeleri, sıkça “koruma” ya da “eğitim” misyonlarını ileri sürer. Ancak gerçeklik, bu iddiaların çok gerisindedir. Hayvanların %95’inden fazlası doğal ortamına geri salınmaz. Eğitim iddiaları ise çoğu zaman çocuklara “hayvanları izlemek” dışında bir bilinç kazandırmaz. Kaldı ki, hayvan sevgisi, özgürlüğü çalınmış bir canlıyı izleyerek değil; onun haklarına saygı duyarak kazanılır.

Bu noktada hayvan refahı yaklaşımının ötesine geçilmesi, hayvan hakları perspektifinin benimsenmesi gerekir. Refah, hayvanların “daha iyi şartlarda esaretini” savunurken; haklar, esaretin kendisine karşı çıkar. Hukukun ilerleyişi de tıpkı insan haklarında olduğu gibi, korumadan özgürleştirmeye doğru evrilmelidir.

 Artık Kapatılmaları Gereken Bir Çağ Dışılık

Bir aslanın yaşamı, “turistik cazibe” veya “çocuklara hayvan tanıtma” bahanesiyle feda edilemez. Bu tür yapılar, çağdaş hukuk anlayışıyla, evrensel hayvan hakları bildirgeleriyle ve toplumsal vicdanla bağdaşmamaktadır. Manavgat’ta yaşanan olay bir istisna değil; bu düzenin kaotik ve ölümcül sonuçlarının kaçınılmaz bir yansımasıdır.

Tıpkı sirkler, tıpkı kürk çiftlikleri gibi, hayvanat bahçeleri de tarihin utanç sayfalarına gömülmelidir.

Manavgat’ta bir aslan öldü. Ama gerçekte ne oldu? Özgürlüğünden koparılmış, doğasına aykırı bir düzene mahkûm edilmiş bir hayvan; insan eliyle yaratılan bir sistemde, yine insan eliyle “tehdit” ilan edilip öldürüldü. Bu ölüm, bize yalnızca bir güvenlik açığını değil; hayvanların özgürlüğüne karşı inşa edilmiş bir yapının iflasını gösteriyor.

Hayvanat bahçeleri artık kapatılmalıdır. Çünkü özgürlük, yalnızca insanların değil; tüm duyarlı varlıkların hakkıdır.                                                                                                          

Av. Didar GÜRSOY

av.didargursoy@gmail.com